Reprezentantoj de diversaj senŝtatecaj komunumoj kunvenis en Malto en marto por kundividi spertojn kaj diskuti la realaĵojn de vivo sen civitaneco. Foto ĝentile cedita de la Apatride Network.

[Ĉiuj referencoj en la teksto estas en la angla krom se alie notite.]

Ĉi tiun eseon verkis Albert Ioff, Javad Fairuz, kaj Alexey Ivashiuk de la Apatride Network. Ĝi estas parto de la speciala serio “Senŝtateco” de Global Voices Spotlight en julio 2026. La serio esploras kiel senŝtateco limigas la liberecon de movado, aliron al edukado, politikajn rajtojn kaj aliajn ŝancojn. Vi povas subteni la projekton ĉi tie.

Fine de marto 2026, la Apatride Network, reta senŝtateca organizaĵo gvidata de senŝtatecaj personoj, okazigis tritagan kunvenon en Malto [eo], “Aŭdado kaj Resaniĝo”, kun financado de Porticus. Reprezentantoj de diversaj senŝtatecaj komunumoj kunvenis por kundividi spertojn kaj pridiskuti la personajn kaj kolektivajn dimensiojn de senŝtateco. Organizita de la partoprenantoj mem, la kunveno iris preter formalaj diskutoj, igante la personajn spertojn de senŝtatecaj homoj ŝlosila elemento en komprenado kaj reflektado pri senŝtateco. Partoprenantoj atente aŭskultis unu la alian, trovis komunaĵojn tra tre malsamaj rakontoj, kaj komune difinis celojn kaj kampojn por estonta kunlaboro.

Inter la multaj gravaj temoj diskutitaj dum la kunveno, unu elstaris: kiel ni difinas nian propran identecon kaj kulturan apartenon kiam ŝtatoj sisteme ekskludas nin el la socio kaj neas al ni civitanecon pro politikaj, religiaj, etnaj aŭ aliaj arbitraj kialoj? En ĉi tiu artikolo, ni provas respondi ĉi tiun demandon, uzante reflektojn de pluraj partoprenantoj ĉe la kunveno “Aŭdado kaj Resaniĝo”.

Por multaj homoj, civitaneco estas nevidebla parto de la ĉiutaga vivo. Ĝi estas akceptata kiel memkomprenebla, malofte prikonsiderata. Civitaneco provizas oficialan juran statuson, liberecon de movado, rajton je laboro, edukadon kaj politikan partoprenon, kaj senton de sekureco — kune kun multaj aliaj rajtoj kaj garantioj. Nur kiam oni alfrontas neadon de civitaneco, oni komencas kompreni kiom profunde ĝi formas la rilaton inter la individuo kaj la ŝtato.

Pro politika malstabileco kaj malbona regado, neniu lando povas senkondiĉe garantii la retenon de civitaneco de persono kaj la rajtojn, kiuj akompanas ĝin — sendepende de kiom proksime ilia vivo estas ligita al tiu lando. Ĉiu povas subite trovi sin en senŝtateca situacio — ie ajn kaj iam ajn.

Por senŝtatecaj homoj aŭ tiuj, al kiuj oni arbitre rifuzas civitanecon, identeco fariĝas fonto de konstanta kontraŭdiro. Persono eble naskiĝis en la lando, ties prapatroj loĝis en tiu lando, parolas la lokan lingvon, honoras la tradiciojn de la lando, kaj restis parto de ĝia socio dum sia tuta vivo — kaj tamen oni povas subite diri al ili, ke laŭleĝe ili estas eksteruloj. Ĉi tiu kontraŭdiro estas unu el la plej doloraj aspektoj de senŝtateco — la breĉo inter la efektiva aparteno de persono al la socio kaj ĝia oficiala agnosko fare de la ŝtato.

Dum nia kunveno “Aŭdado kaj Resaniĝo” en Malto [eo], partoprenantoj el diversaj landoj kaj fonoj kundividis frape similajn rakontojn. Multaj diris, ke ili sentis sin parto de sia komunumo ekde la infanaĝo, kvankam ilia jura statuso indikis ion alian. Dum la konversacioj, evidentiĝis, ke senŝtateco estas pli ol nur la foresto de pasporto. Ĝi estas vivo, en kiu administra sistemo konstante pridubas la ekziston mem de persono, ne volante aŭ ne estante kapabla agnoski ilin kiel individuojn.

Kiam civitaneco estas sisteme rifuzita, homoj ofte respondas per plifortigo de siaj komunumaj institucioj, konservado de sia lingvo kaj tradicioj, dokumentado de sia historio, kaj konservado de ligoj trans limoj. Ĉi tiuj ne estas simple kulturaj praktikoj, sed maniero aserti sian ekziston malgraŭ ekskludo. Ĉi tio ne estu malgravatata.

Senŝtateco estas pli ol sole jura statuso. Ĝi povas fariĝi ilo por forviŝi historion kaj la senton de aparteno. Tamen, identeco estas formita de multaj interligitaj faktoroj, kiuj ekzistas sendepende de civitaneco. Familio, lingvo, komunaj memoroj, kulturaj tradicioj kaj kolektiva historio — ĉio ĉi ne povas esti forviŝita per ununura administra decido. Provoj forviŝi ilin kondukas al totalismo [eo] kaj minacas la liberecon kaj sekurecon de ĉiuj — ne nur de tiuj rekte trafitaj.

Dum niaj diskutoj, evidentiĝis, ke resaniĝo komenciĝas kiam la spertoj de senŝtateco kaj forviŝo de identeco estas agnoskitaj kaj kundividitaj kun aliaj. Por multaj partoprenantoj, ĉi tio estis la unua fojo, ke ili parolis malkaŝe kun iu, kiu vere komprenas, kiel estas vivi en jura necerteco. Ĉiu persona rakonto estis unika, sed ili ĉiuj reflektis unu realon: la ŝtato povas determini la juran statuson de persono, sed ĝi ne povas plene difini, kiuj ili estas. Finfine, la ŝtato havas grandegan potencon super la jura statuso de persono kaj la kapablo ekzerci siajn rajtojn, sed ĝia potenco super principoj, identeco kaj sento de aparteno ne estas absoluta. Ĉi tiuj estas formitaj per vivsperto, komuna historio, kulturo, vera dialogo, memkompreno kaj reciproka rekono.

La deviga kreado de senŝtateco estas esence disiga kaj malstabiliga: ĝi erozias la sociajn ligojn kaj senton de aparteno, sur kiuj la ŝtato estas konstruita kaj sur kiuj ĝi mem dependas. Por tiuj koncernatoj, senŝtateco kondukas al dolora kontraŭdiro: iu povas senti sin forte ligita al loko kulture kaj historie, tamen jure ne aparteni tie. Gravas agnoski ĉi tiun kontraŭdiron, por ke la socio komprenu la prezon, kiun homoj pagas por tia ekskludo, kaj ke ĝi klopodu krei pli inkluzivajn sistemojn, kiuj respektas kaj homajn rajtojn kaj homan dignon.

Nia renkontiĝo en Malto memorigis nin, ke dum senŝtateco izolas homojn, la kunhavigo de rakontoj religas nin kaj helpas aliajn pli bone kompreni ĉi tiun problemon. Personaj rakontoj helpas nin pli bone kompreni komunajn spertojn kaj memorigas nin, ke identeco estas difinita ne nur per dokumentoj, sed ankaŭ per niaj vivoj kaj ligoj kun aliaj.

Nek civitaneco nek nacieco devus iam determini ĉu la identeco de persono estas agnoskita aŭ kiel ili estas perceptitaj de aliaj. Dokumentoj konfirmas juran ligon al la ŝtato, sed ili ne povas nei la vivon, historion, familion kaj ligon de persono al la loko, kie ili loĝas. Por milionoj da senŝtatecaj homoj tra la mondo, ne temas nur pri akiri pasporton. Ili volas, ke la ŝtato kaj la socio agnosku, ke ili ĉiam estis ĉi tie, ĉiam apartenis al siaj komunumoj, kaj meritas la samajn rajtojn kaj traktadon kiel ĉiuj aliaj en la lando, kiun ili nomas hejmo.